روش تحقیق چهارم= عملی مشارکتی
انواع رايج تحقيق كاربردي به مثابه كارشناس حرفهاي پروژه را طراحي كرده، اطلاعات را گرد ميآورند، يافتهها تفسير را ميكنند و مسائل اجرايي را به سازمانهاي سفارش دهنده پيشنهاد ميدهند. پژوهش عملي مشاركتي هم، مثل الگوي سنتي تحقيق ناب ، الگوي نخبهانديشانهاي از روابط تحقيق است. در پژوهش عملي مشاركتي بعضي از افراد سازمان تحت مطالعه در گردآوري اطلاعات و آراء به منظور هدايت عمليات آتي مشاركت فعالانهاي دارند.( فوتوايت،1378،ص 26-27)پژوهش عملي مشاركتي در واقع شكلي از پژوهش عملي است كه اجرا كننده آنهم سوژه پژوهش است و هم كمك كننده به امر پژوهش. پژوهش عملي مشاركتي، مبتني است بر گزاره كرتلوين كه مدعي است استنتاجهاي علي درباره رفتار آدمي احتمالاً زماني معتبر و قابل اجرا است كه انسان مورد بررسي، خود در اجراي تحقيق و آزمودن نتايج مشاركت داشته باشد. به همين جهت، هدف پژوهش عملي مشاركتي،هدف پژوهش عملي مشاركتي، خلق فضايي است كه در آن مشاركت كنندگان اطلاعات معتبر را بدهند و بگيرند، حق انتخاب آزادانه و آگاهانه داشته باشند و نسبت به نتايج بررسي انجام شده احساس تعهد دروني كنند. در فرايند پژوهش مشاركتي، بيش از توجه به تصميمات يا روشهاي خاص مورد استفاده، نحوه اتخاذ تصميمات مهم است. در اين پژوهش هيچ روش خاصي كنار گذاشته نميشود و يا بهتر از روشهاي ديگر تلقي نميشود. مناسب بودن يك روش به چارچوب كار بستگي دارد. در پژوهش مشاركتي همه تصميم گيرندگان سهيم هستند.( فوتوايت،1378، ص107)
4-2- ويژگيها
پژوهش مشاركتي در مقايسه با ساير انواع پژوهش داراي محسنات متعددي ميباشد:
4-2-1- تأكيد بر
برای تهیه مطلب کامل در محیط word لطفا اینجا را کلیک فرمایید. باتشکر
دخالت سهامداران و تصميم گيرندگان در ايجاد فرايند پژوپش و نتايج آن.
4-2-2-زماني كه افراد در تصميم گيريها دخالت دلرند با احساس بهتري همكاري ميكنند، كه اين امر امكان استفاده ار نتايج را به شيوههاي مختلف و در سطوح گوناگون افزايش ميدهد.
4-2-3- شركتكنندگان را در درك و استفاده از فرايند پژوهش براي حل مسائل در زمينههاي مختلف توانمند ميسازد.
4-2-4-اين پژوهش با در هم آميختن ديدگاهها، اطلاعات،آگاهيها و نظريات متفاوت، به تقويت موقعيت مطالعه ميانجامد.
4-3- معايب پژوهش مشاركتي:
4-3-1- هيچگاه نميتوان يك كتاب راهنما براي روش مشاركتي در نظر گرفت. موفقيت در پژوهش، به پژوهشگران و توان آنها در انتخاب و انطباق استراتژي و به كارگيري روشهاي مناسب با موقعيت بستگي دارد.
4-3-2- در ابتدا زمان زيادي صرف ميشود تا نقشهاي افراد در فرايند پژوهش مشخص شود.
4-3-3- منافع متضاد، نظامهاي ارزشي و دادههاي مورد نياز ممكن است به سختي بتواند رضايت همه را جلب كند.
4-3-4- اين نوع پژوهش به پژوهشگري ويژگيهاي خاص نياز دارد و در كنار تخصص، پژوهشگر بايد مهارتهاي زيادي در ارتباطات فردي داشته باشد
4-3-5- درك و آگاهي از روشهاي پژوهش مشاركتي ممكن است از طرف افرادي كه در كار دخالت ندارند، مشكل باشد بنابراين خطر روايي پژوهش وجود دارد.( فرشادگوهر و بيگدلي،1380، ص23-25)
4-4- نقشها و ويژگيهاي پژوهشگر مشاركتي
تفاوتهاي بسياري بين نقش پژوهشگر متعارف علوم اجتماعي و پژوهشگر مشاركتي وجود دارد.
· نوآوري پژوهشگر: يك پژوهشگر مشاركتي در جستجوي راهحلهاي مؤثر و خلاق براي حل مشكلات است.براي چنين كاري نياز به ابتكار، سازش، اقتباس، نسخهبرداري و نبز تفسير انواع مختلف از شيوههاي پژوهش ميباشد.
· ابزار پژوهش انساني: در هر يك از موقعيتها، پژوهشگر به ابزاري براي انجام مشاهدات و تجزيه و تحليل اطلاعات نياز دارد. بنابراين روايي نتايج به اعتبار و موقعيت پژوهشگر و نيز به مقبوليت وي بستگي دارد.
· تسهيل كننده: پژوهشگر مشاركتي مسئوليت تسهيل كار در كليه مراحل فرايند پژوهش را به عهده دارد.تجربيات نشان ميدهد كه سهيم شدن استفاده كنندگان در تصميم گيري از پژوهشگران مشاركتي بايد توانايي لازم را براي برقراري و هماهنگي چنين بحثهاي گروهي و ايجاد فضاي مناسب براي ارائه نقطه نظرات، انتقادها و نيز جلوگيري از بروز تضادها داشته باشد.
· مربي: اگر پژوهش را مجموعهاي از مسائل در نظر بگيريم و پژوهشگر را يك تحليلگر، در اين حالت پژوهشگر مشاركتي بايد با توجه به سؤالات پژوهش و شيوههاي مختلف ارائه اطلاعات، همواره در اين كار نقش مربي را ايفا نمايد.
· مؤثر بودن: اصولاً پژوهشگران مشاركتي با توجه به موضوع، در ايجاد اطمينان در استفاده از نتايج و افزايش احتمال پيگيري فعاليتها، نقشهاي مهمي را ايفا ميكنند. هر پژوهشگر مشاركتي بايد مسئوليت خود را در پيگيري و ترغيب استفاده كنندگان از يافتههاي پژوهش. مشخص نمايد.
چگونه ميتوان يك پژوهشگر مشاركتي موفق بود پژوهشگر مشاركتي بايد در مورد ابهامات و فقدان ساختارها، بردباري بسيار داشته باشد. شخصيتهاي اقتدارگرا نميتوانند نامزدهاي خوبي براي رويكرد پژوهش مشاركتي باشند. زيرا هيچ دو وضعيت مشابه هم وجود ندارد. پژوهشگران مشاركتي بايد قدرت شناخت، خطرپذيري و شهامت در قبول نقطه نظرات انتقادي را داشته باشند.( فرشادگوهرو بيگدلي،1380،ص23-30)
· تدوين طرح و برنامه: نيازمند اطلاعات ريزتري است كه معمولاً از مطالعات انجام شده براي مشخص سازس پروژه و در نهايت براي رسيدن به هدف پروژه كسب ميشود. پژوهش مشاركتي ميتواند براي كمك به تدوين و پيشبرد برنامه انجام بگيرد. اين پژوهش همچنين به طراحي اجزاء خاص برنامه كمك مي كند.(فرشادگوهر و بيگدلي،1380، ص38)
· كنترل پروژه: كنترل سبب اصلاح در فرايند كار و برنامه مي شود.با مشاركت دادن استفادهكنندگان در كنترل فعاليتها، اطلاعات و مشاهدات بسياري به دست ميآيد كه ممكن است خارج از اين چارچوب امكان دسترسي به آن ممكن نباشد.بنابراين در رويكرد مشاركتي اعضاي جامعه فعالانه در سرتاسر برنامه امكان كنترل دارند.( فرشادگوهر و بيگدلي،1380،39)
· ارزيابي عملكرد: آيا برنامه به هدف از پيش تعيين شده خود رسيده است يا نه.ارزيابي در مشخص كردن فعاليتهاي بعدي و اندازهگيري تأثير اجراي پروژهها حائزاهميت است.ارزيابي ميتواند در هر نقطه بعد از شروع برنامه انجام گيرد(فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص 39)
· ارتباط بين اهداف و نتايج: ميان هدف مطالعه، اطلاعات مورد نياز و نتايجي كه به دست ميآيد ارتباطي اساسي وجود دارد. بيان هدف كلي از پژوهش از طريق پاسخ به مجموعه پرسشهايي انجام ميشود كه ممكن است به روشن شدن هدف و قلمرو كار كمك كنند.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص41)
· مرور مجدد مطالعه: بعد از اين كه فهرستي از پرسشها ويژه تهيه شد، به منظور مشخص كردن هدف كار، ميتوانيم مطالعه را مجدداً مرور كنيم تا بر اساس آن نتايج، به اهداف دست بيابيم. به اين معني كه بهجاي تمركز بر هدف بهترخواهد بود كه تمركز بيشتري بر نتايج پاياني تحقيق داشته ياشيم. ميتوان پرسشهايي را كه براي هدف اصلي مطالعه ضروري نيستند حذف كرد(ناصر فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص43)
· چگونگي استفاده از نتايج: و اين كه چه كسي از آنها استفاده ميكند و در چه سطحي مورد استفاده قرار ميگيرد، ميتواند در مشخص كردن اين مطلب كه پرسشها و جزئيات آن چه باشند كمك كند. آيا پژوهش براي برنامه ريزي، امكان سنجي، ارزيابي يا آموزش استفاده خواهد شد؟( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص45)
· محدوده و حوزه مطالعه: به محض اينكه هدف و نتايج و نيز استفاده مورد نظر از نتايج مشخص شد، بايد محدوده و حوزه مطالعه مشخص شود. مطالعه بيش از حد سبب جمع شدن انبوهي از اطلاعات ميشود كه بعضي مهم ، جالب و يا بيارتباط با پروژه مورد بررسي هستند. جهت جلوگيري از صرف بيهوده زمان و منابع بايد چارچوب كار مشخص باشد.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص46)
· اولويتبندي اطلاعات مورد نياز: رعايت اولويت اطلاعات مورد نياز لازم است. پرسشهاي ساده ممكن است اولويتها را مشخص كنند از جمله اين كه پرسيده شود من بايد چه چيز را در پايان مطالعه بدانم و چه چيزهايي ميتواند به زمان ديگري موكول شود.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص49)
4-5- مراحل پژوهش مشاركتي
مرحله ی اول: درخواست اطلاعات: پژوهش مشاركتي معمولاً با يك درخواست از سوي جامعه يا يك سازمان يا مديريت پروژه آغاز ميشود. اين نوع پژوهش معمولاً توسط كارمندان پروژه كه با مديريت پروژه ارتباط نزديك دارند، يا توسط افرادي كه براي تسهيل مطالعه به كار گرفته شدهاند هدايت ميشود.اگر هيچ درخواستي وجود نداشته باشد پژوهشگر ميتواند با استفاده از فنون گوناگون مراحل مطالعه را تعيين كند تا از اين طريق تفكر درباره جامعه و سازمانها و نحوه برخورد با آن را برانگيزد.(ناصر55-56)
مرحله ی دوم: سؤالات پژوهش: آغاز يك مطالعه با سؤالات زياد بدون پاسخ از اتمام يك مطالعه با پاسخ هاي فراوان بدون سؤال بهتر است. اولويت پژوهش بايد از طريق بحث ها مشخص و تعيين شود. اين امر مي تواند از راه هاي گوناگوني انجام گيرد. براي مثال مي توان فهرستي از مسائل مردم را تهيه و از طريق رأي گيري از مردم ان ها را طبقه بندي نمود و يا در بحث هاي گروهي كوچك مردم مي توانند آن چه را كه مي دانند و آن چه را كه به درك آن نياز دارند به تصوير بكشند.(ناصر58)
مرحله ی سوم: تجزيه و تحليل داده ها: فرايند سازمان دهي براي تشريك مساعي جهت گرد آوري داده ها بين مصرف كنندگان ارتباط خاصي برقرار مي كند و موجب از بين رفتن بسياري از مشكلاتي مي شود كه پژوهشگران با ان مواجه هستند. زماني كه مردم با سؤالاتي از قبيل چه مواردي از تصميم گيري را بايد در نظر داشت؟ و يا با چه فردي بايد مصاحبه شود؟ احتمال بروز اشتباه در انتخاب ها بيشتر خواهد بود.بديهي است درك و شناخت درست از رفتار و عملكرد افرادنتيجه يك ارائه و تفسير مطلوب است و براي تأييد مطلوبيت ارائه فرد بايد با آنچه كه موجب شناخت درست گرديده است موافق باشد. پژوهشگران مشاركتي مالكين انحصاري براي تجزيه و تحليل داده ها نيستند، بلكه با همكاري ديگران حالات ديگر تجزيه و تحليل نيز مشخص مي شود. اين فرايند نه تنها احتمال اشتباه در كار را از بين مي برد، بلكه براي يافته ها ايجاد جهت و اعتبار مينمايد.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص60-61)
4-6- ابزار
در مورد تصميمگيري براي انتخاب روش مطالعه مورد استفاده نقطه شروع منطقي اين است كه نوع اطلاعات مورد نياز را تعريف كنيم و سپس فنون گردآوري دادهها را كه براي گردآوري آن اطلاعات خاص مناسبتر است، انتخاب نمائيم. در اغلب مواقع مفيد آن است كه هم اطلاعات كمي و هم اطلاعات كيفي به دستآيد. استفاده از تكنيكهاي مركب معمولاً مناسبتر از تكيه بر يك روش منفرد جمعآوري اطلاعات است.سؤال اساسي در انتخاب فنون اساسي اين است كه آيا اطلاعاتي كه ما در پيآن هستيم حساس هستند؟ استفاده از روشهاي غيرمستقيم براي گردآوري اطلاعات حساس و استفاده از روشهاي غيرمستقيم براي گردآوري اطلاعات غير حساس مفيد است.
4روش گرداوری داده ها= مشاهده، مصاحبه[1]، گروههاي بحث كننده و كارگاههاي آموزشي، روشهاي نيمه فرافكن.
4-6-1- كارگاههاي آموزشي و بحثهاي گروهي: با استفاده از اين شيوه ميتوان اطلاعات با ارزشي در هر مرحله از چرخه برنامهريزي ارائه داد. در يكي از كشورها، مديران رده بالاي يك وزارتخانه را براي مطالعه در يك كارگاه آموزشي گرد هم آوردند كه هدف: شناسايي و جمعآوري نظريات و شاخصهاي مورد توجه طراحان، استخراج اطلاعات موجود، شناسايي منابع قابل دسترسي بخشهاي مختلف و بحث درباره روشهاي مورد پژوهش بود. در كشوري ديگر يك كارگاه آموزشي حهت مشخص كردن مسائل و آموزشهاي مورد نياز حفاران و تهيه طرح آموزش، براي تيم هاي حفاري تشكيل شد. كه در آن حفاران با تجربه و كارآموزان در يك روز گرد هم آمدند. اهميت نقش رهبر يا هدايت كننده در بحثهاي گروهي حياتي است. و زماني كه تعداد زيادي از افراد حضور داشته باشند بيش از يك هدايت كننده لازم است. احترام متقابل فراسنجهاي است كه اغلب مانع از صحبت افراد ميشود اين احساس باعث ميشود در افراد اين احساس به وجود آيد كه به درستي صحبت نميكنند و مورد خنده يا استهزاء ديگران قرار ميگيرند كه ميتوان با رفتاري گرم و تأكيد بر همكاري و وجود ديدگاههايي متفاوت و مثبت اين حالت را از بين برد.
تركيب جنسيت اعضاي يك گروه ميتواند بر اساس زمينههاي فرهنگي و هدف جلسات بسيار مهم باشد. يك رهبر مؤنث ميتواند در گروهي كه اكثراً از زنان تشكيل شدهاند بسيار مؤثر باشد. در جلسات مختلط، تشكيل گروههاي جداگانه از زنان و مردان براي مشاركت فعالانه زنان به خصوص در مراحل اوليه جلسات حائز اهميت است.
در رابطه با موضوع مورد نظر هر عنواني الزاماً با برگزاري كارگاه و يا برپا كردن بحثهاي گروهي نميتواند قابل درك باشد. عنوانهايي كه فوق العاده جدال برانگيز و يا محرمانه است،براي كارگاههاي آموزشي مناسب نيستند.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص84-86)
4-6-2- روشهاي نيمه فرافكن
اين گونه روشها را ميتوان به عنوان ابزاري براي كمك به درك افراد يا گروههاي ديگر به كار گرفت. اين روشها معمولاً توسط پژوهشگراني كه در زمينه روانشناسي، مردمشناسي و علوم اجتماعي فعاليت دارند، مورد استفاده قرار ميگيرد. پژوهش توسعه كاربردي روشهاي نيمه فرافكن، توسط دستاندر كاران پژوهش مشاركتي به كار گرفته ميشود. روشهاي نيمهفرافكن، براي مشاركت كنندگان انگيزهاي را ايجاد ميكند كه نظرات تصورات و ادراكات خود را ابراز كنند. در سالهاي اخير انواع بازيها شبيه سازيها و فعاليتهاي ديگر براي انطباق با موقعيتهاي مختلف به كار گرفته شده است. اينها شامل نمايش عروسكي، ايفاي نقشها، داستان، تكميل تصويرجملات، فعاليتهاي همراه با رأيگيري، ساخت تصوير و پوستر ميباشند.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص87)
4-7- پژوهشهاي شنيداري
در اين بررسي پژوهشگران با گوش دادن به گفتگوي مردم و نحوه صحبت آنها در مورد كارهاي روزانه خويش، مسائل مورد توجه را شناسايي ميكنند. اين امر مستلزم گوش دادن به گفتگوي زنان در زماني بود كه مشغول كاري بوده يا در مكانهاي عمومي حضور داشتند. همچنين مستلزم گوش دادن به گفتگوي مردان در قهوه خانهها يا محل برگزاري جلسات مختلف است. به علاوه ميتوان به مسائل مورد توجه كاركنان و مديران سازمانها گوش داد.پژوهش شنداري ميتواند با افراد بيگانه يا داخلي انجام گيرد. افراد بيگانه بايد حتيالمقدور به طور طبيعي در جريان زندگي مردم باشند. اگر پژوهش شنيداري توسط مردم در جامعه مورد نظر انجام گيرد، احتمال اختلال كمتر است. يافته هاي پژوهش شنيداري بايد به جامعه مورد نظر معرفي شده و توسط ان جامعه مورد بحث و گفتگو قرار گيرد.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص92)
4-8- تصاوير و نقاشيها
عكسها را ميتوان به گروهي از مردم يا به افراد مستقل نشان داد تا آنها در مورد زندگي اجتماعي پاسخهايي را ارائه دهند. هم چنين ميتوان از گروهها و افراد مستقلاً درخواست كرد كه مواردي را كه امكان تحليل آن از جانب خودشان يا پژوهشگران وجود دارد به تصوير بكشد. نقاشي كردن تنشها را ازبين ميبرد، مردم را سرگرم ميكند و علايق آنها را آشكار ميسازد. در پژوهش مدلها و تصاوير توسط جامعهشناسان به عنوان انگيزه ساختار يافته مورد استفاده قرار ميگيرد. اين مسئله مهم است كه افراد درك يا احساس خود را در ارتباط با مشاهده يا عدم مشاهده تصاوير ابراز دارند. چنانچه تصوير از يك ساختار سازمان نيافته برخوردارنباشد به مهارت بيشتري براي تفسير نياز دارد. از تصاوير ميتوان براي استخراج اطلاعات، آگاهي و طرق مشخص كردن طبقهبندي مفاهيم، موقعيتها و اثات آنها استفاده كرد. آنها ميتوانند كوچك يا بزرگ باشند، رنگي يا سياه و سفيد باشند، نقاشي يا عكس باشند، ويدئويي، اسلايد يا فيلم باشند. درك خود تصوير بخشي از وظيفه پژوهش است.زماني كه از تصوير مناسب با يك فرهنگ براي فرهنگ ديگري استفاده ميشود. اشتباهات زيادي رخ ميدهد. در تيمور غربي تصوير يك پزشك مسلمان با يك عرقچين و محاسن بلند به عنوان شيطان معرفي شد. از طرفي تجربه نشان ميدهد كه زمينه شلوغ يا جزئيات بي ربط در يك تصوير، مانع از تمركز بر روي تصويريا مفهوم اصلي ميشود. عكسها براي شروع بحث انگيزه بسيار مؤثري هستند. زيرا آنها محيط شناخته شده مردم را بازگو ميكنند. آنها توجه مردم را جلب و به حافظه كمك ميكنند و ديدگاههاي تازهاي را به وجود ميآورند. به عنوان مثال ميتوان يك عكس را به عنوان شاهدي براي موقعيتهاي قبل و بعد از تغيير مورد استفاده قرار داد. از اين رو يك عكس ميتواند عامل با ارزشي در يادآوري و شناخت موقعيت قبلي محسوب ميشود، البته در صورتي كه دادههايي در مورد وضعيت تغيير يافته وجود نداشته باشد.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص92-103)
4-9- اعتبار
در روش پژوهش مشاركتي نميتوان تعريف مطلقي از مطالعه كامل يا بهترين روش داشت. آن چه پژوهشگران دقت خود را معطوف آن ميسازند، ارائه نتايج مناسب، مشخص كردن و استفاده از روش مناسب براي يك موقعيت و زمينه خاص است. بهترين مطالعات مشاركتي آنهايي هستند كه به دليل بيان نيازهاي استفاده كنندگان در يك زمينه خاص مورد استفاده قرار ميگيرند و اطلاعات پايا و معتبري را ارائه ميدهند. مهمترين معيار براي طراحي يك مطالعه مشاركتي و انتخاب روشهاي به كار گرفته شده روايي، پايايي، ارتباطات و عملكرد مطلوب است. بررسي طرح و روشهاي مورد استفاده بايد از نظر استفادهكنندگان و تصميمگيرندگان معتبر باشد و نتايجي كه باوري بر آنها جود ندارد، نبايد مورد استفاده قرار گيرند. همگي تصميم گيرندگان به هم شبيه نيستند. برخي با مسئله عميق برخورد ميكنند. بعضيها توضيحات بزرگنمايي شده را دوست دارند. بعضيها به بيان آماري، هرقدر ناچيز، اهميت ميدهند، بعضي ديگر توجه زيادي نيز به محاسبات گسترده آماري و كامپيوتري دارند. روايي طرح و روشها، از طريق مشاركت استفاده كنندگان، با مسئله و ارزش گذاري روايي و روشهاي مختلف صورت ميگيرد. ارائه هرگونه اطلاعات جديد جمعآوري شده بايستي با دقت انجام گيرد تا مشخص شود كه چه ميزان از اطلاعات مستقيماً به حل مسئله ارتباط دارد. زماني كه استفادهكنندگان خود در جمعآوري اطلاعات دخالت دارند، اطلاعات نسبت به زماني كه توسط ديگران جمعآوري مي شود، روايي بيشتري دارد.( فرشادگوهروبيگدلي،1380، ص21-22)
4-10- پايايي
اعتماد به پژوهش از اعتماد به پژوهشگر ناشي ميشود. اگر تصميم گيرندگان سازمان، مديران يا افراد جامعه به پژوهشگر اعتماد نداشته باشند، آنها تمايلي براي پذيرش قضاوت و يا صلاحيت فني او از خود نشان نميدهند. شخصيت فردي، نگرش انعطاف پذير، ذهنيت باز و صبر و تحمل به هنگام خشم و اضطراب، از مهمترين ويژگيهاي پژوهشگري است كه ميخواهد قابل اعتماد تلقي شود. زماني كه پژوهشگران مشاركتي در مورد محدوديتها و رواييهاي يافتههايشان صادق هستند، قابليت اعتماد افزايش مييابد و باعث ايجاد رابطهاي دو جانبه با مديران خواهد شد. (فرشادگوهروبيگدلي،1380، 22)
*مرور و خلاصه ی روش های سوم و چهارم:
جيكاب (1987-1988) روشهاي تحقيق كيفي را در رشته علوم تربيتي، طبقه بندي كرد.
او توانست شش روش ارائه نمايد.رفتار شناسي مردم، روان شناسي بوم شناسي، مردم نگاري(قوم نگاري) كلگرا، روش انسانشناختي، مردمنگاري ارتباطي، تعامل گرايي نمادين وما دو روش ديگر تحقيق را به نام«پژوهش عملي» و «تحقيق مشاركتي» به اين مجموعه اضافه کردیم.روش موردي بيش از همه يك رويكرد است كه بر اساس آن هر واحد اجتماعي همچون يك كل در نظر گرفته ميشود. حال اين واحد ميتواند يك فرد، يك خانواده، يك نهاد اجتماعي يا حتي يك جامعه باشد.
مطالعه موردي معرف دو چيز است كه در عمل با هم اختلاف دارند : نخست، يا موضوع بر سر تحليل ژرف رفتار يك فرد است، چه از راه سندهاي شخصي و چه از راه مصاحبههاي خاطرات. و اين معني اصل و دقيق مطالعه موردي است. دوم، در معناي گستردهتري، مطالعه موردي را به هرگونه بررسي تك نگاري كه در باره يك حادثه يا تصميم، يا درباره يك مورد خاص انجام ميشود، اطلاق ميكنند...زمینه های کاربرد تحقیق موردی در سياست، علوم سياسي و مديريت دولتي و مطالعات روانشناسي اجتماعي و جامعهشناسي و تحقيقاتي است كه در زمينه مديريت و سازمان انجام ميشود.علاوه براین ها ر انجام تحقيقاتي در زمينه برنامهريزي شهري و منطقهاي و پاياننامههاي دورههاي كارشناسي ارشد و دكتري کاربرد دارد.درآغاز لوپله به كاربرد منظم اين روش پرداخت. اما از ديدگاه اودم و جوچر اولين تاريخنويسان بدان تمسك جستند.
ويژگيهای روش تحقیق موردی عبارت است ازشناخت كل واقعيت، دستيابي به كليت منحصر بفرد و از نقاط ضعف و قوت این روش می توان گفت که از جمله نقاط قوت تحقيق موردي آن است كه به شناخت تمامي ابعاد يك واحد اجتماعي ميپردازد.تحقيق موردي اين امكان را بوجود ميآورد تا يك مفهوم كلي و جامع به رويدادهاي زندگي حقيقي بدهيم. مي تواند از انواع مدارك (مثل اسناد، آثار فرهنگي و تاريخي، مصاحبه و مشاهده) استفاده كند. اين تحقيق زمان زيادي ميگيرد و نتيجه آن انبوهي از اسناد و مدارك است.ميتوان حتي در يك كتابخانه نشست و با استفاده از يك خط تلفن( با توجه به موضوع مورد تحقيق) يك تحقيق موردي معتبر و با كيفيت بالا انجام داد ولی فاقد قدرت تعميم است. و ديگر آنكه فاقد اعتبار دروني ايست. يك طرح تحقيق موردی داراي پنج ركن اصلي است.
پرسشهاي تحقيق، موضوع يا پيشنهادهاي تحقيق، واحدهايي را كه بايد تجزيه و تحليل كرد ، منطقي كه دادهها را به فرضيه يا موضوع تحقيق وصل ميكند. ، شاخصهايي كه بر اساس آن بايد دستآوردها را تفسير كرد.
تهيه گزارش خلاصهاي از تحقيق موردي بخش مهمي از دستور كار تحقيق موردي را تشكيل ميدهد. و اين گزارش بايد به شيوهاي باشد كه موجب تسهيل جمعآوري دادههاي ذيربط شود.فصلها، بخشها و عناوين فرعي اجزاي اصلي گزارش هستند كه بايد به گونهاي آنها را تنظيم كرد، و اين مجموعه، ساختار گزارش تحقيق موردي را نشان ميدهد.اول) ساختار دوم ) زمان و شيوه شروع گزارش
يك تحقيق موردي نمونه پنج ويژگي عمده دارد كه بدین شرح اند:
تحقيق موردي بايد مهم باشد، تحقيق موردي بايد كامل باشد، تحقيق موردي و ديدگاههاي مخالف، تحقيق موردي بايد مدارك كافي ارائه كند،گزارش تحقيق موردي نبايد كسالتآور باشد.
انواع تحقيقات موردي هم شامل تحقيق تكموردي جزءنگر، تحقيق تك موردي كل نگرمی باشد.
ابزار تحقيق موردي و برد ابزاررا ميتوان به دو دسته كلي تقسيم كرد كه هر دسته براي خود داراي انواعي است.ابزارهای دسته ی اول نظير مصاحبه[مصاحبه عميق يا استاندارديزه نشده(باز)،مصاحبه نيمه استاندارديزه(نيمه باز) ، مصاحبه استاندارديزه(بسته] ؛ مشاهده؛ اسناد؛ فيلم و عكس و ابزارهای دسته ی دوم شامل تواناييها و مهارتهاي يك پژوهشگر است.
طراحي پرسشهاي خوب و مناسب نيازمند آگاهي از پارهاي از قوانين اساسي و پايبندي به آنها است. پارهاي از قوانين اساسي در اينجا مطرح ميشود که عبارنتد ازآنچه را كه ميخواهيد بدانيد بپرسيد،پرسشهاي ساده و كوتاه طراحي كنيد،در هر پرسش تنها از يك موضوع سؤال كنيد،از طرح پرسشهاي مبهم يا پيچيده خودداري كنيد،استفاده از زبان مناسب،پرسش بايد مشخص و دقيق باشد، از طرح پرسشهاي جهتدار بپرهيزيد، مراقب پرسشهاي حساسيت برانگيز باشيد.
انواع پرسش هم شامل پرسشهاي بسته، باز، دام، چند جوابي، غيرمستقيم، مدرج سببي،اطلاعي، شناسايي، جهت بخش، تعيين صلاحيت است. علاوه بر اینها باید به طرز مصاحبه و رفتار مصاحبه كننده، زمان و مكان مصاحبه،طرز پرسش، مدت مصاحبهتوجه کرد.علاوه بر مصاحبه ؛ مشاهده نیز از مهمترين، طبيعيترين و پركاربردترين شيوهها و ابزار تحقيق است. به تعبير وب تمامي تحقيقات اجتماعي با مشاهده آغاز ميشوند و با آن نيز پايان ميپذيرند.«مشاهده» نوعي كسب تجربه از جهان است كه از طرق ساده، تا طرق علمي به وسيله جلا دادن و تيز كردن حساب شده ادراك و حواس انجام ميگيرد. انواع مشاهده = مشاهده سيستماتيك و غيرسيستماتيك، با ساخت و بدون ساخت،مشاركتي و غيرمشاركتي، نامرئي،فعال،ناپيوسته،كانوني.
روشهاي اسنادي نیز يكي از مهمترين ابزارهاي تحقيق، به ويژه تحقيق موردي محسوب ميشوند که اغلب استفاده از سند مستلزم به كارگيري روش خاصي است كه آنرا تحليل محتوا مينامند که در خصوص انواع اسناد باید به نامه، بخشنامه، دستور العمل و ساير يادداشتهاي كتبي،دستور جلسه، روزنامهها، كتب، مجلات و نشريات ادواري، مقالهها اشاره کرد.
سه آزمون يا شاخص وجود دارد كه محقق ميتواند در حين انجام تحقيق با اعمال آنها، تحقيق خود را قابل اعتماد سازد.قابل اعتماد بودن از نظر ساختاري، از نظر عوامل داخلي وعوامل خارجی.
پژوهش عملي مشاركتي
پژوهش عملي مشاركتي در واقع شكلي از پژوهش عملي است كه اجرا كننده آنهم سوژه پژوهش است و هم كمك كننده به امر پژوهش. پژوهش عملي مشاركتي، مبتني است بر گزاره كرتلوين كه مدعي است استنتاجهاي علي درباره رفتار آدمي احتمالاً زماني معتبر و قابل اجرا است كه انسان مورد بررسي، خود در اجراي تحقيق و آزمودن نتايج مشاركت داشته باشد. به همين جهت، هدف پژوهش عملي مشاركتي، خلق فضايي است كه در آن مشاركت كنندگان اطلاعات معتبر را بدهند و بگيرند، حق انتخاب آزادانه و آگاهانه داشته باشند و نسبت به نتايج بررسي انجام شده احساس تعهد دروني كنند.
تأكيد بر دخالت سهامداران و تصميم گيرندگان در ايجاد فرايند پژوپش و نتايج آن، شركتكنندگان را در درك و استفاده از فرايند پژوهش براي حل مسائل در زمينههاي مختلف توانمند ميسازد.اين پژوهش با در هم آميختن ديدگاهها، اطلاعات،آگاهيها و نظريات متفاوت، به تقويت موقعيت مطالعه ميانجامد از ويژگيهای آن می باشد.
معايب پژوهش مشاركتي =هيچگاه نميتوان يك كتاب راهنما براي روش مشاركتي در نظر گرفت،در ابتدا زمان زيادي صرف ميشود منافع متضاد، نظامهاي ارزشي و دادههاي مورد نياز ممكن است به سختي بتواند رضايت همه را جلب كند.
نقشها و ويژگيهاي پژوهشگر مشاركتي عبارتند ازنوآوري پژوهشگر،ابزار پژوهش انساني،تسهيل كننده،مربي،مؤثر بودن،تدوين طرح و برنامه،كنترل پروژه،ارزيابي عملكرد، ارتباط بين اهداف و نتايج، مرور مجدد مطالعه، چگونگي استفاده از نتايج، محدوده و حوزه مطالعه، اولويتبندي اطلاعات مورد نياز.
مراحل پژوهش مشاركتي= اول: درخواست اطلاعات، دوم: سؤالات پژوهش،سوم: تجزيه و تحليل داده ها
4روش گرداوری داده ها= مشاهده، مصاحبه، گروههاي بحث كننده و كارگاههاي آموزشي، روشهاي نيمه فرافكن هستند که به عنوان ابزار گرداوری اطلاعات وداده ها به کار گرفته می شوند.
* نمونه سوال:
1- روش مطالعه ی موردی در چه زمینه هایی کاربرد بیشتری دارد؟
2- مراحل انجام یک مطالعه ی موردی را با ابزارهای مورد نیاز توضیح دهید.
3- در خصوص انجام وتهیه ی پرسشنامه و مصاحبه باید به چه نکاتی توجه کرد؟
4- پژوهش عملی-مشارکتی را با ذکر تعریف،محاسن و معایب آن تشریح نمایید.
5- در پژوهش عملی- مشارکتی از چه روشهایی برای گردآوری داده و اطلاعات استفاده می شود؟
* منابع بیشتر برای مطالعه :
برای بررسی بیشتر مساله ی اعتبار و روایی به روشهای تحقیق در علوم اجتماعی ساروخانی جلد دوم چاپ پنجم 83 در صفحات137 به بعد و در خصوص تحلیل محتوا ( قسمت اسناد در مطالعه ی موردی) به همان ص285 مراجعه فرمایید.
* منابع
- مارشال،كاترين و راسمن،گرچن ب. پارسائيان، علي و اعرابي، سيد محمد(مترجمان)(1381). روش تحقيق كيفي(چاپ دوم)تهران:دفتر پژوهشهاي فرهنگي.
- ك.ين،رابرت. پارسائيان، علي و اعرابي،سيد محمد(مترجمان)(1376).روش تحقيق موردي. تهران: دفتر پژوهش هاي فرهنگي.
- رفيع پور، فرامرز.(1382).تكنيك هاي خاص تحقيق در علوم اجتماعي(چاپ اول). تهران: شركت سهامي انتشار.
- ادواردز،جك ئي و تامس، ماري دي و رزن فلد،پل و بوث-كيولي،ايتفاني. اعرابي، سيد محمد و ايزدي،داوود(مترجمان)(1379). تحقيق پيمايشي. تهران: دفتر پژوهش هاي فرهنگي.
- دلاور، علي(1374).مباني نظري و عملي پژوهش در علوم انساني. تهران انتشارات رشد.
- ساروخاني،باقر(1383).روش هاي تحقيق در علوم اجتماعي،جلد اول. اصول و مباني (چاپ نهم). تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي.
- رفيع پور، فرامرز(1381). كندوكاوها و پنداشته ها(چاپ دوازدهم)تهران:شركت انتشار.
- فرشادگهر،ناصروضيايي بيگدلي،محمد تقي(1380).پژوهش مشاركتي.تهران پژوهشكده اقتصادي.
- فوت وايت،ويليام. رفيعي،محمدعلي(1378).پژوهش عملي مشاركتي. تهران: دفتر پژوهش هاي فرهنگي.
[1]- در مورد مشاهده و مصاحبه به طور كامل در قسمت تحليل موردي بحث شده است.
علاقه ام به بحث های گروهی و تخصصی به ویژه حوزه ی جامعه شناسی و پژوهشگری است. از منتقدان گرامی درخواست دارم مرا یاری و راهنمایی فرمایند. متشکرم.